Thứ Tư , 10:15, Ngày 22/05/2019

Gia đình và pháp luật

Nhà cách mạng Nguyễn Văn Trân và ký ức những ngày vượt ngục

Tin nhà cách mạng lão thành Nguyễn Văn Trân vừa qua đời, khiến tôi nhớ lại kỷ niệm về ông.

Dịp ấy cách nay đã lâu, tại nơi ông sống ở 51, phố Hàng Chuối, Hà Nội ông đã kể lại cho chúng tôi nghe cuộc vượt ngục lịch sử ở nhà tù Sơn La. Nghe ông kể, trong tôi lại ùa về những năm tháng tuổi thơ cắp sách đến trường, được nghe thầy cô giảng bài “Cây đào Tô Hiệu” với lòng xúc động thành kính.

Nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Trân.

Sơn La thuở trước nổi tiếng là nơi “rừng thiêng nước độc” với câu ca: “Ai lên Hát Lót, Chiềng Lê - Khi đi thì dễ, khi về thì không”. Ngày ấy, thực dân Pháp đã lợi dụng điều kiện khí hậu khắc nghiệt, kết hợp với chế độ ăn uống kham khổ, lao động khổ sai... để giết dần, giết mòn cả thể xác lẫn tinh thần của người cộng sản. Điều đó thể hiện trong một báo cáo của Công sứ Sơn La Xanh Pu-lốp, gửi Thống sứ Bắc kỳ: “Chỉ cần một thời gian không lâu, sốt rét, bệnh tật và công việc khổ sai sẽ tiêu hao chúng một cách êm thấm”.

Và quả thực, chỉ từ năm 1930 đến năm 1933, tại đây đã có 47 tù chính trị bị chết vì sốt rét. Trước tình cảnh khốc liệt như vậy, Chi uỷ nhà tù Sơn La đã quyết định lên kế hoạch tổ chức vượt ngục. Thế nhưng vượt ngục thế nào đây, trong khi vừa mới đó, hai đồng chí Đàm Văn Lý và Hoàng Văn Tường đã phải bỏ mạng giữa rừng xanh vì trốn không thành.

Ông Trân cho hay: “Ngay đêm đầu, hai anh đã lợi dụng lúc kẻ thù còn chưa kịp tổ chức săn đuổi để cố đi càng xa càng tốt, nhưng vì đêm tối xuyên rừng, lại không dám đi đường cái nên hai anh chỉ đi được 5 - 6 km. Do bị đói và khát, họ đã mò xuống suối lấy nước và bị bọn lính dõng phục kích bắn. Anh Lý bị thương rồi hy sinh, còn anh Tường trốn vào một cái hang, bị chúng lấy đá tảng lấp kín cửa hang và canh giữ. Không biết cái hang đó có còn lối ra nào khác nữa không. Đến nay anh Tường hy sinh ở đâu và như thế nào cũng không ai biết.

Sau cuộc vượt ngục không thành ấy, bọn địch đặt đầu anh Lý ngay trước cổng nhà tù để đe dọa tù chính trị. Mọi người nhìn thấy cảnh ấy mà đau thương quá, nín lặng rảo bước về ngục, ngồi phịch xuống sàn, người thì rơm rớm nước mắt, người thì nức nở thành tiếng”.

Kể xong câu chuyện ấy, ông im lặng. Tôi hiểu ông đang tưởng nhớ đến hai người bạn tù, hai đồng chí đã hy sinh vì sự nghiệp cách mạng.

Ngừng một chút, ông kể tiếp: “Việc hai đồng chí Tường và Lý trốn tù thất bại không làm Chi uỷ nao núng. Thế nhưng, đó lại là bài học lớn để rút kinh nghiệm”. Sau lần ấy, mỗi người được Chi uỷ phân công một nhiệm vụ. Người thì liên hệ với cơ sở bên ngoài làm thẻ thuế thân, tìm bản đồ Sơn La, người thì chuẩn bị gạo rang, người chế súng... Vấn đề khó nhất lúc này là tìm người dẫn đường.

Giữa lúc đó, họ gặp được nhóm người Hoa dưới xuôi lên Sơn La buôn thuốc phiện lậu. Biết những người này có đường đi bí mật từ Sơn La về Móng Cái, ngay lập tức, hai bên thương lượng và đi đến thoả thuận: Những người tù sẽ đảm bảo cho thương nhân người Hoa qua vùng du kích an toàn, còn thương nhân người Hoa kia có nhiệm vụ dẫn đường số tù chính trị vượt ngục.

Tưởng mọi chuyện diễn ra êm đẹp, nhưng đột nhiên mấy thương nhân người Hoa bị bắt và bị tống vào ngục. Vậy là kế hoạch tổ chức vượt ngục cho 12 đồng chí cốt cán của Đảng tưởng như đã phá sản. Mặc dù vậy, ý chí vượt ngục của những người cộng sản ở đây vẫn không hề nao núng.

Sau nhiều lần họp Chi uỷ, một phương án loé lên trong đầu họ: Nhờ anh em thanh niên người Thái dẫn đường, nhưng đi với anh em người Thái thì không thể đi được nhiều người. Thời điểm này, trong tổ thanh niên cứu quốc Thái Mường La có đồng chí Lò Văn Giá hội đủ điều kiện làm nhiệm vụ dẫn đường. Lò Văn Giá đã được các tù chính trị thử thách từ khi còn là học sinh ngồi trên ghế nhà trường nên một lòng hướng theo cách mạng. Chị ủy nhà tù xác định 3 đồng chí sẽ vượt ngục trước là: Trần Đăng Ninh, Nguyễn Văn Trân và Lưu Đức Hiểu.

Kế hoạch vượt ngục được đưa ra Chi ủy xem xét. Đồng chí Tô Hiệu, lúc này sức khoẻ rất yếu, lại bị cách ly ở phòng khác vì bệnh lao, đã phát biểu: “Đảng đang cần cán bộ, không đưa ra được nhiều thì ít cũng được, còn hơn phải chờ mãi, không đưa ra được ai”.

Gần đến ngày lên đường thì đồng chí Nguyễn Lương Bằng cũng đề xuất được đi. Thời điểm này, đồng chí Nguyễn Lương Bằng với bí danh “Sao Đỏ” - người cộng sản - nổi tiếng kiên trung, bất khuất, trước đó đã trải qua hàng chục năm tù từ nhà lao Hải Dương, Hoả Lò, đến ngục tù Sơn La này, trước sau chỉ nói: “Tất cả các khó khăn, nguy hiểm, các đồng chí chịu đựng được thì tôi cũng có thể chịu đựng được. Dù có phải hy sinh giữa đường thì cũng phải chịu”.

Theo kế hoạch, ngày mùng 2 tháng 8 năm ấy là ngày tập thể tù chính trị, theo truyền thống sẽ tổ chức bữa liên hoan nhân Ngày quốc tế chống chiến tranh đế quốc. Đồng chí Nguyễn Văn Trân nhớ lại: “Bữa liên hoan, đồng chí Tô Hiệu ốm yếu vẫn lò lò ra, không ai không xúc động. Tôi muốn nắm chặt tay anh, muốn ngồi bên anh thật lâu, vì lần chia tay này có thể là vĩnh biệt. Người đồng chí, người anh hiền hòa, đôn hậu, hy sinh quên mình vì cách mạng, rất gần gũi, yêu thương quần chúng.

Trước lúc lên đường, mỗi người chúng tôi đều tranh thủ bắt tay, ôm chặt các đồng chí trong Chi uỷ ở lại: Xuân Thủy, Trần Quốc Hoàn, Ngô Văn Quỳnh. Chúng tôi hứa sẽ cố gắng vượt ngục ra ngoài hoạt động bởi sự nghiệp cách mạng còn dài. Chúng ta nhất định sẽ còn gặp nhau, bởi chúng ta cùng chung một sự nghiệp thiêng liêng là giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp”.

Sớm ngày 3 tháng 8 năm 1943, 4 đồng chí bắt đầu ra đi từ nhà tù Sơn La. Theo kế hoạch vạch ra là phải đến Tạ Chan, bên bờ sông Đà, quãng đường dài 50 cây số vào lúc chiều tối. Do vậy, ngay lập tức họ phải vượt sông để sang đất Yên Bái rồi về Tuyên Quang, nơi có cơ sở cách mạng.

Để bọn cai tù không phát hiện ra thiếu 4 người trong suốt thời gian từ sáng sớm đến chiều tối, chi bộ nhà tù đã dùng 4 chiếc chăn, chiếu, như có 4 người đang ốm trong tù, không đi làm được, cho nên khi địch điểm danh mấy lần thì vẫn thấy đủ. Chỉ đến 9 giờ đêm hôm đó, bọn cai ngục vào phòng điểm mặt điểm tên thì mới phát hiện ra, là có 4 người tù đã trốn trại.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, giờ đây, kỷ niệm về những ngày vượt ngục, sống lang thang trong rừng còn mãi hằn in trong tâm trí của ông: “Thoát ra khỏi nhà tù, chúng tôi mặc quần áo của bà con dân tộc Thái, đội nón chóp lông, cắp ô trắng, đeo dao và chia làm hai toán. Tôi và anh Hiểu cùng người thanh niên Thái tên là Lò Văn Giá đi trước. Anh Nguyễn Lương Bằng và anh Trần Đăng Ninh đi sau.

Cứ thế, nhóm sau trông hút nhóm trước mà rảo bước. Chúng tôi đến bờ sông Đà vào lúc chiều tối như kế hoạch, thế nhưng, do mưa to trên thượng nguồn nên lũ đột ngột đổ về, không tài nào sang sông được. Anh Sao Đỏ (tức đồng chí Nguyễn Lương Bằng) vạch kế hoạch mới: Xuyên rừng trở về Chiềng Đông, qua Yên Châu, Mộc Châu, theo đường Hoà Bình về Hà Đông. Nghe anh đề xuất, mọi người đồng ý. Lúc này, sau khi phát hiện, bọn cai ngục xua lính bủa lưới săn lùng ráo riết, buộc chúng tôi phải xuyên rừng mà đi.

Những ngày đó, mưa như trút nước, mặt rát cứ như ai đó ném sỏi vào người. Suối lũ chảy phăng phăng, tôi bị dòng nước xiết cuốn đi một quãng xa, may mà bám được vào một cành cây mới thoát chết. Cả nhóm chân mỏi, bụng đói, sờ đến bọc cơm khô mang theo thì đã ướt nhão và bốc mùi.

Thế nhưng, vẫn phải ăn, vứt đi là chết đói. Đi suốt hai ngày mà không tìm được mái nhà nào, mấy anh em đành quay lưng vào nhau mà ngủ. Nhưng chẳng ai chợp mắt được vì rét, đói và lo bị quân địch đuổi kịp. Đói quá, chúng tôi phải lấy quả ngái chín, ổi xanh, ngắt rau cải mọc bên bờ suối để ăn sống lấy sức đi tiếp. Chiều ngày thứ 3, chúng tôi về đến Yên Châu, bước lên đường cái để về Hà Nội.

Lúc này, anh Bằng, anh Ninh do không nói được tiếng Thái nên mặc quần áo theo kiểu phu làm đường. Còn tôi và anh Hiểu đóng giả người Thái nên không gặp nguy hiểm gì. Anh Bằng và anh Ninh mấy lần suýt mất mạng, song với tài đối đáp mà thoát khỏi sự truy lùng của địch. Hai anh còn cả gan vào nhà tên tri châu khét tiếng độc ác để ngủ nhờ, lại được chúng làm bữa thết đãi trịnh trọng, vì hai anh giới thiệu là... người nhà cụ sứ. Thậm chí, có lần vào một gia đình người Thái ở gần trang trại nuôi dê của tên Cút-xô ngủ nhờ, sáng hôm sau đi đường dò hỏi mới hú vía vì chủ nhà là một tay sai đắc lực của Cút-xô.

Trở về Hà Nội, chúng tôi nhanh chóng bắt liên lạc với các sơ sở cách mạng. Rất tiếc, anh Trần Đăng Ninh đã bị bọn mật thám bắt lại khi đang cùng anh Hoàng Văn Thụ về địa điểm họp ở Hưng Yên. Tại đây, chúng dùng đủ mọi hình thức tra tấn song vẫn không moi được thông tin gì, chúng đã tống anh vào nhà giam Hoả Lò.

Ít lâu sau, chúng tôi nghe tin anh Lò Văn Giá, người đã dẫn đường cho chúng tôi vượt ngục đã bị bọn Công sứ Sơn La bắt. Sau đó, tên Công sứ ra lệnh cho tri phủ Cầm Ngọc Phương sai lính điều anh Giá đi làm vườn rồi thủ tiêu không cần kết án. Hình ảnh hiên ngang , kiên cường của anh đã thổi bùng lên khí thế cách mạng ở các bản làng Sơn La”. 

Lưu Vinh

Nguồn : Kinh doanh & Pháp luật

Tin Liên quan

Tags : Bí thư Thành ủy Hà Nội vượt ngục lão thành cách mạng

Tin Nhân vật - Sự kiện tiếp theo

Tin Nhân vật - Sự kiện mới nhất