Chủ nhật, 22:10, Ngày 16/06/2019

Gia đình và pháp luật

Chuyện chưa kể về những người đi tìm phim về Tết Độc lập 2/9/1945

Trong bài viết này là những chuyện chưa kể của cố nhà báo Hồng Hà về chuyến đi tìm bộ phim về sự kiện lịch sử ngày 2/9/1945 ở Quảng trường Ba Đình.

Cố Nhà báo Hồng Hà được Ban Bí thư Trung ương Đảng cử đi một số nước trên thế giới để sưu tầm tài liệu, hiện vật về cuộc đời hoạt động cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh ở nước ngoài. Trên cơ sở những tài liệu đã tìm được, nhà báo đã viết một số tác phẩm về thời kỳ Bác Hồ sống và làm việc ở Pháp, Anh, Mỹ, Liên Xô và Trung Quốc, trong đó có tác phẩm “Theo dấu chân Bác” đoạt giải thưởng Báo chí toàn quốc năm 1997 của Hội Nhà báo Việt Nam. 

Khối Công nhân Việt Nam trong buổi lễ diễu binh, diễu hành kỷ niệm 70 năm Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Mùa hè năm 1968, lần đầu tiên đến công tác ở Pari, Pháp, tôi tới thăm ngay ngôi nhà số 9, cuối ngõ Côngpoanh, nơi Bác Hồ ở trọ từ năm 1921 đến năm 1923. Cùng lúc, nhiều nhà báo quốc tế đang theo dõi cuộc đàm phán Việt Nam - Hoa Kỳ ở Pari cũng đến thăm.

Bà Giơnơvievơ Tabui, Chủ bút báo “Nước Pháp buổi chiều”, người đã gặp Bác Hồ năm 1919 và năm 1946 ở Pari, nói với tôi: “Pari còn giữ rất nhiều kỷ niệm và tư liệu về Hồ Chí Minh”. Bà giới thiệu cho tôi địa chỉ của nhiều thư viện, kho lưu trữ quốc gia và gia đình chính khách Pháp, kể cả nhà số 6 phố Đôbinhi của gia đình bà ngày trước, mà bà cho rằng, còn giữ nhiều tư liệu về Hồ Chí Minh. Tôi đến những địa chỉ đó đã thấy những nhà nghiên cứu Mỹ, Anh, Pháp, Nhật Bản… cũng đang tìm tài liệu về Hồ Chí Minh. Tôi cũng thu thập được một số tài liệu để gửi về nước.

Mùa hè năm 1974, giữa lúc cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước diễn ra ác liệt, đồng chí Tố Hữu, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên huấn Trung ương, giao nhiệm vụ cho tôi đi công tác ở Pháp để sưu tầm tài liệu, hiện vật về 6 năm hoạt động của Bác Hồ ở Pháp. Chuyến đi do Bộ Văn hóa đài thọ, được đi bằng máy bay từ Hà Nội đến Pari, khi về đi bằng xe lửa. Đồng chí Tố Hữu trao cho tôi công văn của Ban Bí thư Đảng ta gửi Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Pháp, đóng dấu nổi:

“Đảng Lao động Việt Nam

Ban Chấp hành Trung ương

Hà Nội ngày 22-8-1974

Kính gửi Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Pháp,

Nhằm thu thập những tài liệu và làm bộ phim về đời hoạt động của đồng chí Hồ Chí Minh tại Pháp cùng những mối quan hệ giữa Đảng Cộng sản Pháp với Người, chúng tôi cử một đoàn cán bộ sang Pháp do đồng chí Hồng Hà làm trưởng đoàn.

Chúng tôi trân trọng đề nghị các đồng chí giúp đỡ đoàn cán bộ chúng tôi hoàn thành được nhiệm vụ nói trên tại Pháp. Chúng tôi tin rằng sự giúp đỡ nhiệt tình và dưới nhiều hình thức của các đồng chí sẽ góp phần quan trọng vào thành công của đoàn. Các đồng chí trong đoàn sẽ trình bày cụ thể công việc với các đồng chí.

Xin kính gửi tới các đồng chí những lời chào thân thiết nhất và chúc các đồng chí dồi dào sức khỏe.

T/M Ban Bí thư

Tố Hữu”

Đồng chí Trường Chinh, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Ủy ban Thường vụ Quốc hội, phụ trách Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng, gọi tôi đến làm việc ở trụ sở Trung ương Đảng. Đồng chí căn dặn nhiều điều trong việc nghiên cứu những hoạt động cách mạng của Bác Hồ ở Pháp cũng như phương pháp đi thu thập tài liệu. Cuối cùng, đồng chí nói: “Trong nước, tôi đã cho đi tìm khắp nơi những thước phim quay Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 ở Quảng trường Ba Đình, Hà Nội nhưng không thấy. Đoàn ta thử tìm ở Pháp xem may ra có những thước phim đó không? Nếu được thì quý lắm, dù tốn bao nhiêu tiền để mua, ta cũng phải bỏ tiền ra mua.”

Cố nhà báo Hồng Hà - Người được Ban Bí thư giao nhiệm vụ đi tìm phim về Tết Độc lập ngày 2/9/1945.

Tôi thầm nghĩ đây là một ý tưởng độc đáo, tìm phim quay về Việt Nam ở Pháp, nhưng đây cũng là một nhiệm vụ khó khăn mà Đảng giao cho. Cùng đi sang Pháp với tôi có anh Phạm Kỳ Nam, đạo diễn điện ảnh, từng làm nghề điện ảnh ở Pháp, và anh Nguyễn Như Ái, quay phim. Tới Pháp, Hội Việt kiều yêu nước cử bác Văn Lê, một Việt kiều cựu chiến binh Pháp, dùng ô tô riêng lái xe giúp chúng tôi đi công tác suốt thời gian ở Pháp mà không lấy tiền bồi dưỡng. Bác Lê nói, được phục vụ việc sưu tầm tài liệu về Bác Hồ là một vinh dự lớn và bác lái xe không kể ngày đêm, lễ, tết, chạy khắp nước Pháp.

Tại trụ sở Đảng Cộng sản Pháp ở đầu phố, Đại tá Phabiêng, Pari, Bí thư Trung ương Đảng, hứa tích cực giúp đỡ đoàn sưu tầm tài liệu về Hồ Chí Minh, người tham gia sáng lập Đảng Cộng sản Pháp. Đồng chí quyết định giao cho đoàn một phòng soi phim, dựng phim trong Xưởng phim Điện ảnh UNICITÉ của Đảng Cộng sản Pháp ở thị xã Bôbinhi, ngoại ô Pari, để đoàn sử dựng, giữ chìa khóa riêng.

Ở Pháp, các nghị sĩ được xã hội rất nể trọng. Theo đề nghị của Đảng Cộng sản Pháp, thạc sĩ Gioóc Cônhiô, Thượng nghị sĩ Pháp, viết giấy giới thiệu tôi đến các cơ quan, đơn vị lưu trữ liên quan nhờ giúp đỡ. Ông P.B Laphông, Giám đốc nghiên cứu Trường Đại học Xoócbon, viết giấy giới thiệu cho Thư viện  Quốc  gia Pháp cấp cho tôi Thẻ đọc trong hai năm 1974-1975. Đại sứ quán Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở số 2, phố Lơ Veriê, cũng có giấy giới thiệu, do Bí thư thứ nhất Phạm Văn Thụ ký, gửi các hãng phim tài liệu lớn của Pari đề nghị sự giúp đỡ. Sự nhiệt tình của mọi người cổ vũ chúng tôi rất nhiều.

Chúng tôi đến làm việc sưu tầm ở Hãng phim tài liệu Gômông, số 1, Ke Gabrien Pêri, cạnh sông Xen, mà những phim tài liệu của hãng đã rất quen thuộc và nổi tiếng ở Việt Nam trước năm 1945. Mở đầu buổi làm việc, bà Giám đốc hãng đưa ra tờ giấy màu hồng ghi bảng giá in sao phim để khách xem có ưng mới cho xem phim. Phim tài liệu càng cũ, giá càng cao. Giá in sao 1 mét phim tài liệu đen trắng quay sau ngày 1/1/1946 là 70,56 phrăng, trước ngày 1/1/1946 tăng theo hệ số 1,5 (cho đến ngày 1/1/1930), tăng theo hệ số 2 (cho đến ngày 1/1/1920). Đó là chưa kể tiền bản quyền, không kể độ dài ngắn của phim, là 294 phrăng. Mất 100 phrăng tiền xem phim, chúng tôi thấy rất nhiều phim về cảnh và người Hà Nội, Sài Gòn những thập niên đầu thế kỷ XX, nhưng không thấy phim về ngày 2/9/1945 ở Hà Nội.

Chúng tôi đến Hãng phim Tài liệu Patê ở số 6, phố Phrăngcơ tìm cũng không thấy. Được biết Bộ Quốc phòng Pháp có một kho phim tài liệu lớn về Đông Dương ngày trước, chúng tôi đến nhà số 231, đường Xanh Giéc-manh, Pari là trụ sở Bộ Quốc phòng Pháp. Đại tá P.Pisăngcua, Cục phó Cục Thông tin và Quan hệ cộng đồng, niềm nở cấp cho chúng tôi giấy phép đến kho phim quân đội tìm tài liệu, kèm theo quyết định không lấy tiền bản quyền, tiền in sao phim tài liệu tìm được, chỉ lấy tiền phim nguyên liệu để in sao là 1 phrăng/ mét phim.

Đơn vị lưu trữ phim và ảnh của quân đội Pháp đặt trong Pháo đài Ivri ở ngoại ô Pari với dãy đồi đất bao quanh. Kho phim và ảnh để ở các hầm sâu trong đồi để phòng cháy. Khách đến chọn phim ở phòng tra cứu, chọn lấy phim nào thì viên sĩ quan Pháp vào trong hầm kho lấy phim ra. Ngồi trong phòng tra cứu bấm điện xem một cái lồng guồng to cài tên các phim chạy vòng tròn, chúng tôi khấp khởi mừng vì thấy có những phim quay về  Đông Dương mấy chục năm trước. Đấy là những bộ phim quân đội Pháp quay các trận đánh, các chiến dịch quân sự ở Đông Dương từ năm 1945 đến năm 1954 và hoạt động của các nhân vật như Đácgiăngliơ, Bôlaéc, Cônhi, Nava, Bảo Đại, Xihanuc, Phuma,… không có phim về ngày 2/9/1945 ở Hà Nội.

Chúng tôi tìm đến nhà ông Rôgiê Pích, nhà điện ảnh Pháp rất yêu mến Việt Nam, đã từng vào chiến khu của quân giải phóng ở miền Nam Việt Nam để quay phim. Gia đình ông ở trong một ngõ nhỏ của phố lớn Môngpácnác, từ đây có thể nhìn thấy tòa tháp Môngpácnác cao ngất ngưởng mấy chục tầng. Nhà ông chật hẹp, có hai tầng và một sân thượng quây thành phòng ở, tất cả đều biến thành kho chứa phim.

Ông cho phép chúng tôi tìm thoải mái trong các hộp phim đặt trên những giá sắt từ tầng trệt và dọc các cầu thang đến tầng ba. Vẫn không tìm thấy bộ phim mong muốn. Rôgiê Pích chỉ chúng tôi tìm đến nhà đạo diễn điện ảnh trứ danh Hà Lan, Giôirít Iven, người có thể cho những lời khuyên có ích.

Giôrit Iven là nhà điện ảnh vĩ đại và dũng cảm đã làm nhiều phim tài liệu về cuộc đấu tranh của nhân dân hàng chục nước, như Mỹ, Pháp, Đức, Italia, Liên Xô, Tây Ban Nha, Ba Lan, Nhật Bản, Trung Quốc, Lào, Inđônêxia… Ông đã vào Việt Nam sống 3 tháng trời giữa bom đạn ác liệt của khu giới tuyến Vĩnh Linh để quay những phim: “Vĩ tuyến 17, cuộc chiến tranh nhân dân”, “Bầu trời - mặt đất”.

Chúng tôi đến nhà 61 phố Xanh Pe, ở quận 6, Pari, một con phố nhỏ, lòng đường vừa đủ một chiếc xe ô tô chạy. Lên gác hai, cửa phòng mở, ông già tóc bạc trắng Giôrit Iven ôm chầm lấy chúng tôi trong tình cảm nồng cháy với người Việt Nam. Bà Mácxơlin Lôriđan, người bạn đời của ông, đã cùng ông đi quay phim ở Vĩnh Linh, pha trà Việt Nam cho chúng tôi uống. Giôrit Iven hào hững kể lại những niệm đằm thắm về Việt Nam, về cuộc chiến đấu anh hùng của nhân dân Việt Nam và nhất là về Bác Hồ.

Khi được chúng tôi cho biết việc đi tìm tài liệu về Bác Hồ, Giôrit Iven sôi nổi hẳn lên: “Nhất định tôi phải giúp các bạn. Đấy là nhiệm vụ của tôi. Tôi không bao giờ quên niềm vinh dự lớn đã được Bác Hồ cho phép tôi và Mácxơlin Lôriđan đến chào Bác Hồ tại Phủ Chủ tịch ở Hà Nội. Tại cuộc gặp đó, tôi vô cùng xúc động, lần đầu tiên được nghe Bác Hồ kể: Năm 1922, khi ở Pari, Bác cùng nhà văn Hăngri Bácbuýt và họa sĩ Picátxô đi xem bộ phim tài liệu “Tư bản và tôn giáo” của tôi. Sau đó, Ban Biên tập báo Luymanitê của Đảng Cộng sản Pháp giao nhiệm vụ cho Bác viết bài bình luận về bộ phim trên nhằm tố cáo bọn tư bản lợi dụng tôn giáo để áp bức các dân tộc và ca ngợi bản lĩnh của Giôrit Iven.

Bài báo ấy đã được đăng trên báo Luymanitê số ra tháng 6/1922. Hôm đó, Bác Hồ còn nói: Trước đây, tôi xem phim của đồng chí, chỉ sau mấy tiếng đồng hồ tôi đã viết được bài đăng báo. Ngày ấy người dân mất nước, mất tự do. Lần này tôi lại được xem phim của đồng chí, phim về Việt Nam đã được độc lập và đang chiến đấu. Rất tiếc là tôi không viết được bài báo về bộ phim mới này của đồng chí. Tôi gần 80 tuổi rồi phải biết sức mình”.

Giôrit Iven cho biết bản thân ông không có phim về Hà Nội năm 1945, dặn chúng tôi để lại địa chỉ, đợi ông đi tìm manh mối những nơi lưu trữ phim về Đông Dương rồi sẽ báo sau cho chúng tôi biết. Mấy ngày sau, ông gọi điện thoiạ mời chúng tôi đến gặp ông ngay. Ông cũng sốt ruột như chúng tôi. Ông già gần 80 tuổi ấy đi lại đã chậm chạp, đưa chúng tôi đến một ngôi nhà  ở phố Raxơpai, con phố có nhiều chính khách và nghệ sĩ Pháp ở. Ông giới thiệu đây là nhà người bạn thân của ông, cũng là một nghệ sĩ điện ảnh Pháp.

Chủ nhà đã có tuổi, sau khi nghe yêu cầu của chúng tôi, ngồi suy nghĩ một lát. Rồi ông dẫn chúng tôi xuống căn hầm chứa phim, loại hầm mà các gia đình châu Âu thường dùng để cất giữ tư liệu, tài liệu, vật dụng không dùng thường xuyên, và nói: “Tôi còn giữ hai hộp phim này về Đông Dương ngày trước. Tôi không nhớ nội dung các phim đó là gì và quay năm nào. Tôi tặng các ông tất cả. Chỉ yêu cầu các ông không được chiếu phim này ở Paris, nếu không sẽ phạm luật. Còn đưa về chiếu ở Việt Nam thì được".

Chúng tôi cảm ơn chủ nhà và Giôrit Iven, rồi lên xe mang hai hộp sắt gỉ đựng phim 35 milimét về xưởng phim ở Bôbinhi để xem. Xưởng phim không có màn chiếu, chúng tôi phải xem phim trên bàn đựng phim. Mở hộp phim thứ nhất, chúng tôi vô cùng thất vọng. Cuộn phim để trong túi nilông, lúc mở ra, mùi thối rữa xông lên rất khó chịu, còn toàn bộ cuộn phim thì chảy nước, nhớp nháp, không thể dùng được, phải vứt ngay vào thùng rác. Mở cuộn phim ở hộp sắt thứ hai, một đoạn đầu đã chớm ướt, nhưng phần còn lại vẫn khô ráo.

Chúng tôi cho phim chạy trên bàn đựng phim. Trên màn hình, xuất hiện cảnh Hà Nội với Nhà hát Lớn và chiếc xe tay chạy. Chúng tôi hết sức hồi hộp. Rồi cảnh Quảng trường Ba Đình nắng chói chang và rừng người mang biểu ngữ “Thề độc lập” hiện ra. Và cảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh xuất hiện trên lễ đài cao, đọc Tuyên ngôn Độc lập. Chúng tôi rớt nước mắt vì sung sướng và cảm động. Những thước phim lịch sử quý giá này ai ngờ lại được tìm thấy giữa Pari!

Tôi xem lại cuộn phim ngày 2/9/1945 thấy ở cuối phim có chữ ký “Mai Thu”, rất giống chữ ký “Mai Thu” trong những thư trước đây họa sĩ Mai Trung Thứ gửi cho tôi. Cùng với Tô Ngọc Vân, Nguyễn Phan Chánh, Nguyễn Gia Trí, ông Mai Trung Thứ là sinh viên khóa đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương do Giáo sư Víchto Tácđiơ làm Giám đốc. Năm 1937, ông sang Pháp dự triển lãm Mỹ thuật quốc tế ở Pari rồi định cư ở Pháp. Ông còn là một người quay phim giỏi, đã làm bộ phim “Sức sống của 25.000 kiều bào ở Pháp” gửi tặng trong nước.

Tôi đến nhà ông Mai Trung Thứ ở số 16, phố Công Viên, thị xã Văngvơ, ngoại ô Pari, để hỏi về chữ ký Mai Thu cuối bộ phim quay ngày 2/9/1945. Gia đình ông ở tầng 3 của chung cư cao tầng với một phòng vẽ để bừa bộn những bức tranh và thuốc vẽ. Ông cho biết, tháng 9-1945, ông đang ở Pari chứ không phải ở Việt Nam.

Lúc đó, ông là chủ Hãng phim Tân Việt ở Pari chuyên nhận quay phim thuê và dựng phim tài liệu bán cho các rạp chiếu bóng ở Pháp. Có người Việt Nam từ trong nước chạy sang Pháp mang theo những thước phim quay ngày 2/9/1945 ở Quảng trường Ba Đình, Hà Nội. Ông lấy được, in sao rồi dựng thành bộ phim hoàn chỉnh, ký ở cuối phim Mai Thu, tức Mai Thứ, người sản xuất chứ không phải người quay phim, lưu hành ở Pari và đã có người nào đó giữ được.

Để giới thiệu tay nghề điện ảnh của ông, họa sĩ Mai Trung Thứ nhờ tôi đem về tặng trong nước bộ phim “Bốn tháng thăm Pháp năm 1946 của Chủ tịch Hồ Chí Minh” do chính ông quay phim từ đầu đến cuối chuyến thăm Pháp của Bác Hồ, gồm hàng chục hộp phim.

Chúng tôi rời Paris về nước bằng đường xe lửa, qua Mátxcơva và Bắc Kinh. Những hộp phim của ông Mai Trung Thứ tặng được đóng trong hai hòm sắt nặng. Riêng bộ phim ngày 2/9/1945 tôi ngồi trong toa tàu, luôn giữ bên người rất cẩn thận. Xe lửa vượt biên giới, dừng ở ga Đồng Đăng. Bỗng một số chiến sĩ biên phòng và cán bộ hải quan lên toa tôi ngồi, cất tiếng: “Xin hỏi, đồng chí Hồng Hà có ngồi ở toa này không?”. Tôi đứng lên. Các đồng chí nói: “Hà Nội lệnh cho chúng tôi lên đón đồng chí. Xin mời đồng chí xuống nhà ga nghỉ uống nước chờ đoàn tàu thay đầu máy. Hành lý của đồng chí được miễn kiểm tra, xin cứ để trên toa, chúng tôi có trách nhiệm trông giữ chu đáo.

Tôi vào nhà ga vẫn mang theo người bộ phim 2/9/1945. Về tới Hà Nội, chúng tôi chiếu ngay bộ phim đó tại Văn phòng Trung ương Đảng để đồng chí Trường Chinh xem và cho ý kiến. Đồng chí rất vui mừng và xúc động khi thấy đoạn phim quay cảnh Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập. Đồng chí nhắc chúng tôi phải cảm ơn những người đã giúp đỡ tìm thấy bộ phim. Tôi báo cáo đã biếu người Pháp tặng phim và ông Giôrit Iven mỗi người một con voi đá mua ở cửa hàng mỹ nghệ giữa phố Tràng Tiền trước ngày lên đường đi Pháp.

Đúng dịp kỷ niệm lần thứ 30 nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ngày 2/9/1975, nhân dân Hà Nội và Sài Gòn xem phim “Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh” và lần đầu tiên được thấy trong phim Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng trên lễ đài giữa Quảng trường Ba Đình đọc Tuyên ngôn Độc lập.

Hồng Hà

Nguồn : Kinh doanh & Pháp luật

Tin Liên quan

Tags : bác hồ nhà báo tết phim lịch sử

Tin Nhân vật - Sự kiện tiếp theo

Tin Nhân vật - Sự kiện mới nhất